
W skale na plaży w Poracie ponad 1400 lat temu wyryto 16 łacińskich wersów na cześć źródła wody. Nad nią stoi franciszkański klasztor Świętego Krzyża, założony w 1612 roku. Osmanowie go spalili, Francuzi zajęli, a trzęsienie ziemi w 1962 roku mocno uszkodziło. Z Malej Duby do Poratu jest około dwudziestu minut spacerem wzdłuż morza.
Z promenady
Co widać po dotarciu do Poratu
Nad żwirową plażą w Poracie wznosi się klasztor: kościół i trzy skrzydła klasztorne, z których dwa mają po cztery kondygnacje. Dzwonnica przy południowej ścianie kościoła kończy się kamienną piramidą, a w narożniku od strony morza stoi stara wieża obronna. Napis jest na dole, na samej plaży, w wielkiej skale pod klasztorem.
Przez wieki
Dziesięć dat, od gradiny do dziś
- od VIII w. p.n.e. Ludzie mieszkają na gradinie Matijaševica koło Blata, osadzie na wzgórzu otoczonej suchym murem.
- czasy rzymskie Na Pločicy w Malej Dubie stała rzymska willa wiejska; jej pozostałości zniszczono w latach 60. XX wieku. Pochówek w urnie obok niej pochodzi z I lub II wieku.
- IV–VI w. W skale na plaży w Poracie wyryto 16 łacińskich wersów na cześć źródła wody.
- 1254–1264 Živogošće po raz pierwszy pojawia się w źródłach pisanych, razem ze Strnjem.
- 1612 Franciszkanie zakładają klasztor przy źródle; pierwszy kościół ukończono w 1620 roku.
- 1647 Osmanowie palą wieś i klasztor. Zakonnicy schronili się wcześniej za morzem, w Sućurju.
- 1766 Wzniesiono obecny kościół Świętego Krzyża.
- 1907 Francesco Ravalico ozdabia malowidłami sklepienie kościoła.
- 1962 Trzęsienie ziemi mocno uszkadza klasztor; odnowiono go w latach siedemdziesiątych.
- 1965 i 1971 Klasztor, a potem także napis stają się chronionymi dobrami kultury.
Późny antyk · IV–VI wiek
Wiersz wyryty w litej skale

Na plaży pod klasztorem w Poracie wznosi się wielka skała. Między IV a VI wiekiem wyryto w niej 16 łacińskich wersów, i to nie na osobnej płycie, lecz bezpośrednio w litej skale. To późny antyk, ostatnie stulecia rzymskiego panowania na tym wybrzeżu. Wersy sławią źródło Pokrivenica, które wypływało tu ze skały i po krótkim biegu wpadało do morza. Dziś woda ze źródła przy tej skale już nie płynie.
Wiersz ma dwa głosy. W pierwszych dziesięciu wersach mówi Licinianus, pan posiadłości. Pozdrawia nimfę, w religii rzymskiej bóstwo źródła, i dziękuje jej, że uczciła jego majątek zimną, leczniczą wodą. Ostatnie sześć wersów należy prawdopodobnie do jego żony Pelagii. Zastanawia się ona, który mędrzec mógłby zgłębić tajemnicę źródła, i kończy słowami, że tym epigramem, krótkim wierszem przeznaczonym na napis, oddaje cześć źródłom.
„Rodzisz się ze skały, źródło, a umrzesz w morzu.”
Z napisu, nasze tłumaczenie
Krzyżyki, wersy i podanie o cesarzu
Wersy napisano dystychami elegijnymi, czyli parami wersów, w których po dłuższym wersie następuje krótszy, tak jak pisali poeci rzymscy. Na początku, w środku i na końcu napisu wyryto sześć małych krzyżyków. Na ich podstawie badacze datują napis na czas, gdy dotarło tu już chrześcijaństwo, choć wiersz pozdrawia nimfę.
Archeolog Duje Rendić-Miočević przetłumaczył wersy i włączył je do zbioru antycznych wierszy wyrytych w kamieniu. Większość tego zbioru stanowią napisy nagrobne, a Tonko Maroević pisze w recenzji, że ten wiersz wyróżnia się spośród wszystkich: jest wyryty w litej skale i mówi o wdzięczności wobec źródła i o dwojgu małżonkach. Niektórzy miejscowi autorzy łączyli Licinianusa z rzymskim cesarzem Licyniuszem z IV wieku. To tylko podanie, o którym wspomina także Rejestr Dóbr Kultury; w wersach Licinianus mówi o sobie jedynie, że jest panem posiadłości.
Wersy w oryginale i w naszym tłumaczeniu
Napis w skale
Oryginał łaciński (wers po wersie; w nawiasach kwadratowych są uszkodzone fragmenty uzupełnione przez badaczy):
Litorea praessus scruposae margine r[up]isinriguus gelido defluit amne latex,cuius perspicuo per levi[a s]ax[a m]e[a]tupraedulcis salsam perl[uit unda Thet]yn.Indigenis gratus, preterlabentibu[s almus],i[n]cola delicias, advena laudat [opes].Sa[l]ve, Nymfa, meos dignata inv[iser]e finiset celebrem cunctis conciliare locum.Nostra salutifero tu mactas pr(a)ed[ia fo]nte;Licinianus ego carmine te dom[i]nus.Diversum sortita capis finemq[ue caputq]ue:Nymfa, caput cautes, term[inus unda] tibi est.Quis queat arcanum sap[iens pernosce]re fontis?Nasceris e scopulis, fo[ns, moriture freti]s.Hoc Pelagia suos fontes epig[r]ammate donat,magne, tui pignus, Lic[inia]ne, [tori].
Nasze swobodne tłumaczenie:
Ściśnięta przy nadbrzeżnym skraju chropawej skały,zimnym strumieniem spływa woda, co nawadnia ziemię;przejrzystym nurtem po gładkich kamieniachjej przesłodka fala obmywa słone morze.Miła tutejszym, dobroczynna dla podróżnych w drodze:mieszkaniec chwali jej uroki, przybysz – jej obfitość.Witaj, Nimfo, któraś raczyła nawiedzić moje miedzei to miejsce rozsławić przed wszystkimi.Ty nasze włości czcisz leczniczym źródłem,a ja, Licinianus, pan, ciebie czczę pieśnią.Los dał ci początek i koniec zupełnie odmiennej natury:Nimfo, twym źródłem jest skała, a kresem fala.Który mędrzec zdołałby zgłębić tajemnicę źródła?Rodzisz się ze skały, źródło, a umrzesz w morzu.Tym epigramem Pelagia ofiarowuje swoje źródła –rękojmia, wielki Licinianusie, twego małżeństwa.
Tekst łaciński według Epigraphic Database Heidelberg (HD053666); por. CIL III 1894 i CLE 1531. Tłumaczenie jest nasze, swobodne; nie jest to przekład naukowy.
Od 1612 roku
Klasztor i kościół Świętego Krzyża
Franciszkanie wznieśli klasztor na początku XVII wieku, przy tym samym źródle, któremu poświęcony jest napis na plaży. Według starej księgi klasztornej założono go w 1612 roku, nazwa Świętego Krzyża pojawia się po raz pierwszy w 1614 roku, a pierwszy kościół ukończono w 1620 roku.
Tradycja franciszkańska pamięta też, dlaczego właśnie tutaj. W 1563 roku kilku zakonników uciekło z klasztoru koło Mostaru i osiedliło się w Drašnicach, przy kościele św. Jerzego. Dokuczała im tam bora z posolicą, czyli drobnymi kroplami morza, które wiatr niesie na brzeg, więc schronienie znaleźli w Živogošće, pod wzgórzem Suzina.
Klasztor, który był twierdzą
Wybrzeże było wtedy pod panowaniem osmańskim, dlatego klasztor zbudowano jako małą twierdzę i schronienie dla zakonników i ludności. W murach znaleziono zamurowane strzelnice, czyli wąskie otwory do strzelania. Podanie mówi, że drzwi były niskie i wąskie, żeby Turcy nie mogli wjechać do środka konno. Sułtan zezwolił na budowę fermanem, czyli sułtańskim dekretem, w 1623 roku.
W czasie wojny kandyjskiej, czyli wojny Wenecji z Osmanami o Kretę, mieszkańcy stanęli w 1646 roku po stronie Wenecji. Osmanowie zemścili się w 1647 roku i spalili domy w Živogošće oraz klasztor. Zakonnicy schronili się wcześniej za morzem, w Sućurju na Hvarze, a po powrocie zastali zgliszcza. Klasztor odbudowali z pomocą rodziny Šoić z Mostaru i na mocy nowego fermanu sułtana Mehmeda IV z 1672 roku.
Z zewnątrz: dwie daty nad drzwiami
Obecny kościół wzniesiono w 1766 roku. Nad drzwiami wejściowymi wyryto łaciński napis z datami MDCXX i MDCCLXVI: kościół Świętego Krzyża zbudowano po raz pierwszy w 1620 roku, a w 1766 roku od fundamentów wzniesiono piękniejszy. Budowę rozpoczął fra Petar Karapandža, który w tym klasztorze wstąpił do zakonu, w latach 1742–1745 kierował całą prowincją franciszkańską i otrzymał w darze od cesarzowej Marii Teresy książki i obrazy. Pochowano go w 1761 roku w nowym kościele, zanim go ukończono.
Dzwonnica przy południowej ścianie kościoła jest od niego starsza: napis na jej zachodniej ścianie, około dziesięciu metrów nad ziemią, nosi datę 1733. Dzwonnica kończy się kamienną piramidą. Kościół i trzy skrzydła klasztoru zamykają wirydarz, czyli wewnętrzny dziedziniec otoczony krużgankiem. Skrzydło południowe i wschodnie mają po cztery kondygnacje, a w narożniku południowo-wschodnim, od strony morza, stoi wieża obronna wzniesiona między 1647 a 1730 rokiem.
Wewnątrz: cesarz Konstantyn na sklepieniu


Kościół ma jedną nawę, czyli główną przestrzeń dla wiernych, o długości około 25 metrów. Nakrywa ją sklepienie kolebkowe, półkoliste jak przecięta beczka, a po bokach są cztery kaplice. Podczas odnowy w latach 1906–1908 ściany pomalowano tak, by wyglądały na wyłożone marmurem z Carrary: obramienia jak czerwony marmur, nisze ołtarzy jak zielony kamień.
Latem 1907 roku splicki malarz Francesco Ravalico ozdobił sklepienie malowidłami. Nad ołtarzem widać cesarza Konstantyna Wielkiego przed obozem wojskowym. Według tradycji chrześcijańskiej Konstantyn przed bitwą zobaczył na niebie znak krzyża, więc obraz dobrze pasuje do kościoła Świętego Krzyża. Nad drzwiami wejściowymi Mojżesz pokazuje ludowi tablice z przykazaniami Bożymi, a w narożnikach sklepienia są symbole czterech ewangelistów.
Marmurowy ołtarz Matki Bożej wykonano w 1766 roku, a na głównym, drewnianym ołtarzu jest barokowy obraz Świętego Krzyża.
Ołtarze, biblioteka i stulecia aż do trzęsienia ziemi w 1962 roku
Ołtarz św. Paschalisa odnowiono w kamieniu w 1870 roku. Za ołtarzem głównym jest zakrystia, czyli pomieszczenie do przygotowania nabożeństw, a nad nią chór, galeria dla śpiewaków, z organami. W klasztorze przez dwa stulecia kształcili się młodzieńcy i przyszli zakonnicy, dlatego powstała tu stara biblioteka z archiwum. Przechowuje się tu też kilka barokowych przedmiotów.
Już w 1626 roku w klasztorze mieszkało trzynastu zakonników i ośmiu młodzieńców, którzy się tu kształcili, a w 1630 roku biskup makarski poświęcił pierwszy dzwon. Mieszkańcy Živogošće w 1628 roku odstąpili klasztorowi wspólny wiejski grunt, by mógł brać z niego drewno na budowę. Ten akt darowizny jest najstarszym dokumentem w archiwum klasztornym.
Za rządów francuskich zakonnicy wspierali powstanie mieszkańców wybrzeża makarskiego. Wojsko francuskie wypędziło ich w 1807 roku i zajęło klasztor. Meble i przedmioty kościelne sprzedano w 1812 roku na licytacji na placu w Makarskiej. Zaginęła wtedy także stara księga klasztorna z informacjami o założeniu klasztoru.
Gdy Dalmacja przypadła Austrii, klasztor zwrócono franciszkanom. Zastali go bez podłóg i dachu, ze zburzonymi murami oraz wybitymi drzwiami i oknami. Gwardian, czyli przełożony klasztoru, fra Ivan Žderić sprawił w 1824 roku nowe obrazy, organy i dzwony. W 1825 roku w ścianę zakrystii wmurowano marmurową tablicę poświęconą cesarzowi Franciszkowi I jako podziękowanie za zwrot klasztoru.
Podczas II wojny światowej Živogošće było ważnym portem łączącym wyspę Vis z wybrzeżem makarskim, a klasztor został wtedy poważnie uszkodzony. Mocno ucierpiał też podczas trzęsienia ziemi w 1962 roku, dlatego w latach siedemdziesiątych przeszedł gruntowną odnowę. Kościół Świętego Krzyża jest dziś kościołem parafialnym Živogošće.
Czasy rzymskie
Rzymska willa na Pločicy w Malej Dubie
Rzymianie byli nie tylko w Poracie. Na stanowisku Pločica w Malej Dubie, w żyznej zatoce pod południowymi stokami wzgórza Suzina, archeolodzy odnotowali pozostałości rzymskiej willi wiejskiej. Villa rustica to rzymska posiadłość wiejska: dom właściciela z budynkami gospodarczymi, otoczony uprawianą ziemią.
Pozostałości zniszczono w połowie lat 60. XX wieku, gdy w tym miejscu kopano fundamenty pod dom. Przy wykopie pod sąsiedni dom widać było dalszą część budowli i fragment kolumny, a obok willi wspomina się też pochówek w urnie z I lub II wieku. Badacze łączyli posiadłość z napisem Licinianusa, około kilometra na zachód. Czy Licinianus był panem właśnie tej willi, czy jakiejś posiadłości bliżej źródła w Poracie, nie wiadomo. Na zwiedzanie warto wybrać się do klasztoru w Poracie.
Jeszcze starsze: gradiny, gomile i nazwa miejscowości
Ludzie mieszkali tu na długo przed Rzymianami. Na wzgórzach nad wybrzeżem są gradiny, czyli prehistoryczne osady i umocnienia otoczone suchym murem, ułożonym z kamieni bez zaprawy. Gradinę na Suzinie, wzgórzu nad klasztorem, od wschodu bronił wał o długości około 60 metrów i szerokości około sześciu metrów. Na gradinie Matijaševica koło Blata ludzie mieszkali według pierwszych znalezisk mniej więcej od VIII do V lub IV wieku przed Chrystusem.
Na stokach są gomile, czyli kamienne kopce, jakie w prehistorii usypywano nad grobami. Hrvatska enciklopedija nazywa je gomilami iliryjskimi. Na stanowisku Markovina, zwanym też Mijašine gomile, na północ od gradiny na Matijaševicy, odnotowano pozostałości piętnastu takich kopców, niektóre o średnicy nawet do 15 metrów. Część gradin i gomil uszkodziła późniejsza zabudowa. Na Suzinie szkody powstały przy budowie drogi, bunkrów i okopów.
Živogošće wspominane jest w źródłach pisanych już między 1254 a 1264 rokiem, razem z przysiółkiem Strnj. Językoznawca Domagoj Vidović wywodzi nazwę od dawnego chorwackiego imienia Živogost, a Mala Duba pojawia się w źródłach w 1628 roku. Na cmentarzu przy kościele św. Dominika (św. Arnira) przy nadmorskiej magistrali w Živogošće zachowały się płyta z wyrytym mieczem i tarczą oraz stećak, średniowieczny kamienny nagrobek w kształcie skrzyni, mniej więcej z XIII–XV wieku.
Pod koniec XV wieku wybrzeże zdobyli Osmanowie i utrzymali je przez prawie dwa stulecia. W osmańskich źródłach z XVII wieku Živogošće nazywa się Lužibaba, od słowa lug, czyli las. Po Osmanach rządziła tu do 1797 roku Wenecja, w latach 1806–1813 Francuzi, a potem do 1918 roku Austria.
Jak zwiedzać
Pieszo do napisu i klasztoru
- Do Poratu wzdłuż morza. Z Malej Duby trzeba ruszyć nadmorską promenadą w stronę Igrane. Do Poratu jest około 1,2 km, czyli jakieś dwadzieścia minut marszu.
- Napis na plaży. Warto poszukać wielkiej skały pod klasztorem. Litery są płytkie i zatarte, więc od światła zależy, jak wyraźnie będzie je widać. Napis można oglądać, ale nie należy go dotykać.
- Klasztor i kościół. Stoją nad plażą, pod adresem Porat 137. Dzwonnicę, napis nad drzwiami kościoła i skrzydła klasztoru widać z zewnątrz. Kto chce wejść do kościoła albo zapytać o zwiedzanie klasztoru, powinien najpierw sprawdzić komunikaty parafii lub klasztoru. W kościele odprawiane są msze, więc należy wchodzić cicho i w stosownym stroju.
- Dalej do Igrane. Jeśli ma być jeszcze jeden przystanek, można iść dalej tą samą promenadą. W Igrane są Zalina kula, stara kamienna wieża w miejscowości, i kościółek św. Michała z XI lub XII wieku, który jest chronionym dobrem kultury.
Dokąd dalej
Po zwiedzaniu można się wykąpać na plaży pod klasztorem albo wybrać w naszym przewodniku kolejną wycieczkę.
Źródła i oficjalne strony
- Rejestr Dóbr Kultury (Registar kulturnih dobara): epigram w skale (Z-4885, po chorwacku)
- Rejestr Dóbr Kultury: klasztor i kościół Świętego Krzyża (Z-6605, po chorwacku)
- Rejestr Dóbr Kultury: kościół św. Michała w Igrane (Z-4890, po chorwacku)
- Encyklopedia chorwacka (Hrvatska enciklopedija): Živogošće (po chorwacku)
- Epigraphic Database Heidelberg: łaciński tekst napisu (HD053666)
- T. Maroević, Tusculum 10/2 (2017): recenzja zbioru Carmina epigraphica (PDF, po chorwacku)
- D. Ožić Bašić, Croatica Christiana periodica 61 (2008): budowa klasztoru w XVII i XVIII wieku (po chorwacku)
- D. Ožić Bašić, Croatica Christiana periodica 63 (2009): odnowa klasztoru w XIX i XX wieku (PDF, po chorwacku)
- Franciszkańska Prowincja Najświętszego Odkupiciela (Franjevačka provincija Presvetog Otkupitelja): klasztor w Živogošće (po chorwacku)
- Chorwacki rocznik archeologiczny (Hrvatski arheološki godišnjak) 2/2005: Živogošće, Muzeum Miejskie w Makarskiej (PDF, po chorwacku)
- D. Vidović, Folia onomastica Croatica 21 (2012), s. 208 i 211: nazwa Živogošće (PDF, po chorwacku)
Autorzy zdjęć
Zdjęcia z Wikimedia Commons: Porat – klasztor Świętego Krzyża – Ing.Mgr.Jozef Kotulič, CC BY-SA 3.0, źródło, zmniejszone · Porat – napis w skale pod klasztorem – Ministerstwo Kultury i Mediów Republiki Chorwacji (autor nieznany), CC BY-SA 3.0 HR, źródło, zmniejszone · Porat – wnętrze kościoła Świętego Krzyża – Ing.Mgr.Jozef Kotulič, CC BY-SA 3.0, źródło, zmniejszone · Porat – malowidło na sklepieniu kościoła Świętego Krzyża – Dennis G. Jarvis, CC BY-SA 2.0, źródło, zmniejszone.
Nasze apartamenty
Trzy apartamenty, każdy z własnym tarasem. Z apartamentów na plażę idzie się około trzech minut.